Sharjah Trienali: Mekanın Kullanıcısı da Üreticisi
Mimarlık dünyasının merakla beklediği Sharjah Mimarlık Trienali’nin üçüncüsü (SAT03), 14 Kasım 2026’da kapılarını açtı. “Architecture Otherwise: Building Civic Infrastructure for Collective Futures” (Başka Türlü Mimarlık: Kolektif Gelecekler için Sivil Altyapı İnşa Etmek) başlıklı etkinlik, 14 Nisan 2027’ye kadar Birleşik Arap Emirlikleri’nin Sharjah kentinde sanatseverleri ve tasarımcıları ağırlayacak. Küratörlüğünü antropolog Vyjayanthi Rao ve yardımcı küratör Tau Tavengwa’nın üstlendiği bu edisyon, mekansal bilgi ve pratiklerin farklı biçimlerini bir araya getirerek kolektif yaşamın etkileşimler, ilişkiler ve müzakereler yoluyla nasıl şekillendiğini sorguluyor.
Trienalin açılış haftasında ArchDaily Genel Yayın Yönetmeni Christele Harrouk, Vyjayanthi Rao ile bu küratoryal yönelimin arkasındaki düşünceyi, mimarlık ile sivil altyapı arasındaki ilişkiyi ve mimarlık pratiğinin daha geniş sosyal ve politik koşullarla etkileşme potansiyelini konuştu. Rao’nun vurguladığı temel fikir, mekanın sadece tasarımcılar tarafından değil, onu kullanan topluluklar tarafından da sürekli yeniden üretildiğiydi. Bu bakış açısı, mimarlık disiplininin geleneksel “yaratıcı deha” anlatısına meydan okuyor ve kullanıcıyı pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp aktif bir fail haline getiriyor.

Sivil Altyapı ve Kolektif Gelecekler
Rao, sivil altyapıyı yalnızca fiziksel yapılar olarak değil, toplulukların bir araya gelme, müzakere etme ve ortak yaşamı örgütleme biçimleri olarak ele alıyor. Ona göre mimarlık, bu süreçlerin görünür hale geldiği bir sahne. Trienal kapsamında Sharjah’ın farklı noktalarına yayılan projeler, kamusal alanın nasıl paylaşıldığına, kaynakların nasıl dağıtıldığına ve farklı seslerin nasıl duyulduğuna dair somut örnekler sunuyor. Bu yaklaşım, mimarlığı sadece bina üretmekle sınırlamayıp, toplumsal ilişkilerin mekansal boyutunu da kapsayan bir pratik olarak yeniden tanımlıyor.
Kullanıcı = Üretici
Söyleşinin belki de en çarpıcı cümlesi şuydu: “Bir mekanın her kullanıcısı aynı zamanda onun üreticisidir.” Bu ifade, mimarlık eğitiminde ve pratiğinde sıkça göz ardı edilen bir gerçeği hatırlatıyor: Mekanlar, tasarım süreci bittikten sonra da evrilir, dönüşür ve anlam kazanır. İnsanların gündelik pratikleri, mekanı yeniden yazar. Rao’nun bu tespiti, katılımcı tasarım, kullanıcı odaklı yaklaşımlar ve topluluk mimarlığı gibi kavramların ötesine geçerek, kullanıcıyı ontolojik bir üretici konumuna yerleştiriyor. Bu, tasarımcının rolünü de yeniden düşünmeyi gerektiriyor: Tasarımcı artık bir “yaratıcı” değil, bir “kolaylaştırıcı” veya “müzakereci” olabilir mi?

“Mimarlık, bitmiş bir ürün değil, süregiden bir müzakere sürecidir. Kullanıcılar bu sürecin hem öznesi hem de nesnesidir.”
Bu perspektif, özellikle kentsel dönüşüm, göç ve iklim krizi gibi dinamiklerle boğuşan günümüz dünyasında mimarlığın rolünü yeniden tanımlamak için güçlü bir çerçeve sunuyor. Rao’nun antropolojik bakış açısı, mimarlığın sosyal bilimlerle kurduğu diyaloğu derinleştiriyor ve disiplinler arası bir pratiğin kapılarını aralıyor.

Türkiye Bağlamında Ne Anlama Geliyor?
Türkiye’de de benzer bir yaklaşımın izlerini görmek mümkün. Özellikle son yıllarda artan katılımcı kentsel tasarım projeleri, mahalle ölçeğinde kolektif üretim pratikleri ve kullanıcı deneyimini merkeze alan mimarlık girişimleri, Rao’nun fikirleriyle örtüşüyor. Ancak Türkiye’de mimarlık hâlâ büyük ölçüde yukarıdan aşağıya, piyasa odaklı ve hızlı tüketim dinamikleriyle şekilleniyor. Kullanıcıyı üretici olarak kabul eden bir yaklaşımın yerleşmesi için önce tasarım süreçlerinin demokratikleşmesi gerekiyor. Peki bu neden önemli? Çünkü mekanı kullananların söz hakkı olmadığında, mimarlık toplumsal ihtiyaçlardan kopuk, estetik kaygılara hapsolmuş bir pratiğe dönüşüyor.
Editörün Yorumu
Sharjah Trienali’nin bu edisyonu, mimarlık camiasında uzun süredir tartışılan “kullanıcı katılımı” meselesini radikal bir noktaya taşıyor. Rao’nun “kullanıcı = üretici” denklemi, aslında tasarımcının tanrısal konumunu sarsan bir manifestoya dönüşüyor. Türkiye’de ise bu tartışma hâlâ emekleme aşamasında. Katılımcı tasarım adı altında yapılan çoğu proje, kullanıcıyı sürece dahil etmek yerine ona dayatılanı süsleyen bir vitrin görevi görüyor. Oysa gerçek katılım, tasarımın her aşamasında kullanıcının karar mekanizmalarına ortak olmasıyla mümkün. Önümüzdeki dönemde, özellikle kentsel dönüşüm projelerinde, kullanıcıyı üretici olarak kabul eden modellerin yükselişine tanık olabiliriz. Ama bu, mimarların kendi rollerini yeniden tanımlamasını ve belki de mesleki hiyerarşileri sorgulamasını gerektiriyor. Piyon dergisi olarak bu tartışmayı yakından takip edeceğiz.
Kaynak: ArchDaily | Yayın Tarihi: 19 Kasım 2026









